นับตั้งแต่ปี 2554 หอภาพยนตร์ (องค์การมหาชน) ได้จัดให้มีการขึ้นทะเบียนมรดกภาพยนตร์ของชาติเป็นประจำทุกปี โดยประกาศรายชื่อในวันที่ 4 ตุลาคม ซึ่งเป็นวันอนุรักษ์ภาพยนตร์ไทย จนถึงการประกาศครั้งที่ 16 ในปี 2569 มีภาพยนตร์ที่ได้รับการขึ้นทะเบียนรวม 275 เรื่อง ทั้งภาพยนตร์เรื่อง ข่าว สารคดี และภาพยนตร์บันทึกเหตุการณ์ต่าง ๆ ในจำนวนนี้มีภาพยนตร์ที่ถ่ายขึ้นเพื่อเก็บเป็นความทรงจำส่วนตัว หรือเกิดจากความสนใจและงานอดิเรกของผู้ถ่าย ซึ่งบทความนี้ได้ประมวลมานำเสนอทั้งสิ้น 21 เรื่อง

ภาพยนตร์กลุ่มดังกล่าวมีทั้ง “หนังบ้าน” หรือ Home Movie โดยทั่วไปหมายถึงภาพยนตร์ที่ถ่ายไว้ดูเองหรือชมกันในหมู่ครอบครัวและญาติมิตร มิได้มุ่งเผยแพร่สู่สาธารณชนเป็นหลัก และ “หนังสมัครเล่น” หรือ Amateur Film ซึ่งผู้ถ่ายสร้างขึ้นนอกระบบการผลิตภาพยนตร์อาชีพ ด้วยความสนใจหรือเป็นงานอดิเรก อาจบันทึกการเดินทาง เหตุการณ์ต่าง ๆ หรือทดลองเทคนิคภาพยนตร์ โดยไม่จำเป็นต้องเกี่ยวข้องกับครอบครัว ทั้งสองลักษณะอาจมีขอบเขตกว้างหรือแคบและทับซ้อนกันได้ บทความนี้จึงมิได้มุ่งจำแนกประเภทอย่างตายตัว หากต้องการแสดงให้เห็นความหลากหลายของภาพยนตร์เหล่านี้

ภาพ: [โสกันต์พระองค์เจ้าจิรศักดิ์สุประภาต]

การถ่ายหนังสมัครเล่นในประเทศไทยแพร่หลายขึ้นพร้อมกับกล้อง 16 มม. ในช่วงทศวรรษ 2460-2470 เริ่มจากพระมหากษัตริย์ พระบรมวงศานุวงศ์ ขุนนาง และราษฎรที่พอมีฐานะ ความนิยมดังกล่าวนำไปสู่การจัดตั้ง “สมาคมภาพยนตร์สมัครเล่นแห่งสยาม” ในพระบรมราชูปถัมภ์ เมื่อปี 2473 ตามพระราชดำริของพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว มีการประชุมฉายภาพยนตร์ของสมาชิกทุกเดือน โดยกรมพระกำแพงเพ็ชรอัครโยธินทรงเป็นอุปนายกสมาคมในปีแรกและนายกสมาคมในปีถัดมา ทั้งยังทรงมีกิจการหนังสมัครเล่นส่วนพระองค์ชื่อ “บ้านดอกไม้ฟิล์ม” ซึ่งสร้างทั้งหนังบันทึกเหตุการณ์และหนังทดลองเทคนิคพิเศษ

ชีวิตและความทรงจำของครอบครัว

ชีวิตก่อน 2475 เป็นภาพยนตร์ที่หม่อมเจ้าปิยะรังสิต รังสิต ทรงนำฟิล์มฝีพระหัตถ์ของกรมพระยาชัยนาทนเรนทร พระบิดา มาตัดต่อรวบรวมบันทึกชีวิตในวังสระปทุมและวังไม้ รวมถึงพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดลและพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราชเมื่อทรงพระเยาว์ ส่วน [เด็กซนสมัย ร.๗] เป็นภาพยนตร์นิรนามที่พบในกุฏิวัดสัมพันธวงศ์เมื่อปี 2526 แสดงให้เห็นเด็กเล่นมอญซ่อนผ้า กระโดดข้ามตัว และเลียนแบบภาพยนตร์ฝรั่ง เป็นบันทึกการละเล่นของเด็กสามัญชนไทยในสมัยรัชกาลที่ 7 ขณะที่ [โสกันต์พระองค์เจ้าจิรศักดิ์สุประภาต] เป็นภาพยนตร์ส่วนพระองค์ของพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว บันทึกพิธีโสกันต์และเกษากันต์เมื่อปี 2471 โดยเฉพาะภาพเบื้องหลังการตัดแต่งพระเกษา แต่งองค์ทรงเครื่อง และถ่ายรูปเป็นที่ระลึก

ภาพ: ชีวิตก่อน 2475

หนังบ้านยังบันทึกเหตุการณ์สำคัญในชีวิต เช่น WEDDING TRIP TO BANGKOK 1938-1939 ซึ่งพระองค์เจ้าจุลจักรพงษ์ทรงถ่ายและตัดต่อการเดินทางฮันนีมูนของพระองค์เองกับพระชายาจากอังกฤษมายังประเทศไทย ขณะที่ งานศพนายอ๋องซิมผ่าย ถาวรว่องวงศ์ เป็นหนังบ้านของครอบครัวถาวรว่องวงศ์ จังหวัดภูเก็ต บันทึกงานศพปี 2512 ด้วยฟิล์ม 8 มม. สี ความยาว 132 นาที เผยให้เห็นพิธีกรรมงานศพของคหบดีชาวจีนทั้งกิจกรรมในครอบครัวและพิธีกรรมที่เกือบทั้งสังคมมีส่วนร่วม

ภาพ: WEDDING TRIP TO BANGKOK 1938-1939

การเดินทางและสิ่งที่พบเห็น

ภาพยนตร์ส่วนพระองค์ของพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวมีหลายเรื่องที่บันทึกการเดินทาง โดยทรงถ่ายเองหรือโปรดให้ข้าราชบริพารถ่ายถวาย เช่น พระบาทสมเดจพระเจ้าอยู่หัวเสดจฯ เลียบมณฑลฝ่ายเหนือ 2469 เป็นภาพยนตร์ 16 มม. จำนวน 11 ม้วน ความยาวประมาณ 120 นาที บันทึกการรับเสด็จ วิถีชีวิตราษฎร และภูมิประเทศ ส่วน เสด็จประพาสชะวา พ.ศ. 2472 และ เสด็จอินโดจีน พ.ศ. 2473 เป็นบันทึกการเดินทางไปต่างประเทศ ขณะที่ [สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณีทรงอัญเชิญพระบรมอัฐิ ร.7 จากลอนดอนกลับประเทศไทย] เป็นภาพยนตร์ที่โปรดให้ถ่ายไว้เป็นความทรงจำส่วนพระองค์เมื่อปี 2492 ตั้งแต่การเดินทางบนเรือเดินสมุทรจนถึงพิธีอัญเชิญพระบรมอัฐิเข้าสู่พระบรมมหาราชวัง

ภาพ: เสด็จอินโดจีน พ.ศ. 2473

การนำกล้องถ่ายภาพยนตร์ไปบันทึกกิจกรรมงานหรือความสนใจยังปรากฏใน Compte-rendu de Mission Archéologique…au SIAM ~ NOV-DEC 1929 ~ ภาพยนตร์ 9.5 มม. ที่ ฌอง-อีฟส์ เคลย์ส นักโบราณคดีชาวฝรั่งเศส ถ่ายระหว่างสำรวจโบราณสถานในสยามเมื่อปี 2472 เช่นเดียวกับ [คณะนักข่าวเดินทางไปจีนแดงและเวียดนามเหนือ ปี 2500] ซึ่ง เจน นิมมานนิตย์ นักข่าวและช่างภาพผู้ร่วมคณะนักหนังสือพิมพ์ไทย ถ่ายเป็นบันทึกส่วนตัว มิได้สร้างเป็นภาพยนตร์ข่าว แต่มีคุณค่าต่อประวัติศาสตร์สื่อมวลชนและความสัมพันธ์ระหว่างประเทศในช่วงที่ไทยยังไม่มีความสัมพันธ์ทางการทูตกับสาธารณรัฐประชาชนจีน

ภาพ: [คณะนักข่าวเดินทางไปจีนแดงและเวียดนามเหนือ ปี 2500]

เหตุการณ์ของชีวิตและสังคม

น้ำท่วมกรุงเทพ 2485 เป็นผลงานของ แท้ ประกาศวุฒิสาร ซึ่งหาฟิล์ม 16 มม. ได้ 3 ม้วนในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 แล้วเช่าเรือถ่ายภาพน้ำท่วมพร้อมเพื่อน ๆ เพื่อเก็บไว้ดูเล่นเป็นที่ระลึก แต่กลับบันทึกทั้งชีวิตผู้คนและสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรนั่งเรือมาประชุมที่พระที่นั่งอนันตสมาคม ส่วน เสด็จทอดพระเนตรมอญรำผี ปากลัด 1 มีนาคม พ.ศ. 2473 เป็นภาพยนตร์ที่พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงถ่ายพิธีกรรมชาวมอญด้วยฝีพระหัตถ์เองเพื่อบันทึกประเพณีของชุมชนและพื้นที่เป็นหลักฐาน เช่นเดียวกับ [พระราชพิธีโล้ชิงช้า] ซึ่งกรมพระยาชัยนาทนเรนทรทรงถ่ายเมื่อปี 2474 ทำให้เห็นพิธีกรรมสำคัญที่เลิกไปแล้วในปัจจุบัน

ภาพ: [แข่งขันกอล์ฟ 2474]

[แข่งขันกอล์ฟ 2474] จากกรุ “บ้านดอกไม้ฟิล์ม” ของกรมพระกำแพงเพ็ชรอัครโยธิน แสดงการแข่งขันกอล์ฟอาชีพ โดยมีภาพ ทิม ทัพพวิบูล นักกอล์ฟอาชีพคนแรกของไทย ส่วน ฟ้าเมืองไทย ฉลองขึ้นปีที่ 8 พุธ 7 เมษา 19 เป็นภาพยนตร์ 8 มม. ที่ อาจินต์ ปัญจพรรค์ มอบหมายให้ ธาดา เกิดมงคล ถ่ายงานเลี้ยงประจำปีของนิตยสารปี 2519 ซึ่งบันทึกภาพอันมีชีวิตชีวาของนักเขียนและศิลปินจำนวนมาก และ [จอมพลสฤษดิ์ไปอเมริกา] เป็นภาพยนตร์ส่วนตัวที่สันนิษฐานว่าถ่ายโดย นายแพทย์จำลอง หะริณสุต หรือแพทย์ในคณะ บันทึกการรักษาและพักฟื้นของ จอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ ที่สหรัฐอเมริกาเมื่อปี 2501 ทำให้เห็นชีวิตส่วนตัวและบุคลิกภาพของบุคคลสำคัญทางการเมือง

ภาพ: [จอมพลสฤษดิ์ไปอเมริกา] 

การทดลองทางภาพยนตร์และบันทึกกิจกรรม

[ตัดหัวต่อหัว] เป็นภาพยนตร์ทดลองเทคนิคพิเศษของกรมพระกำแพงเพ็ชรอัครโยธิน ทรงใช้วิธีถ่ายซ้อนภาพและพรางแสง เพื่อทำให้เห็นเสมือนเด็กหญิงที่แสดงท่าว่ายอยู่หน้าฉากสีดำ ซ้อนกับภาพตู้ปลา ทำให้เห็นเสมือนเด็กหญิงนั้นว่ายอยู่ใต้น้ำและชายคนหนึ่งถอดศีรษะตัวเองมาเล่นไพ่กัน ส่วน ขนมเปี๊ยะของอากง เป็นภาพยนตร์ที่ ยุงจัง แซ่อื๊อ เจ้าของร้านขนมเปี๊ยะอื้อเล่งเฮง ถนนแปลงนาม ว่าจ้างบริษัทเวลลิงตันถ่ายทำ

ภาพ: ขนมเปี๊ยะของอากง

เมื่อปี 2496 เพื่อประชาสัมพันธ์กิจการ บันทึกการทำขนมและการทำงานของครอบครัว ขณะที่ [หาบข้าว นวดข้าว สีข้าว แต่งงานภาคใต้] เป็นภาพยนตร์ 16 มม. บันทึกวิถีการเก็บเกี่ยวและจัดการข้าวของชาวนาภาคใต้ระหว่างปี 2511-2512 รวมทั้งการชนวัวและพิธีแต่งงานล่าสุด [กรุภาพยนตร์ของหมอบุญส่ง เลขะกุล] เป็นกรุภาพยนตร์ 16 มม. จำนวน 170 ม้วน ความยาวรวมประมาณ 22 ชั่วโมง ที่นายแพทย์บุญส่งถ่ายและสะสมไว้ระหว่างปี 2490-2530 มีทั้งหนังบ้านบันทึกกิจกรรมในครอบครัว การเดินทาง ภาพยนตร์เกี่ยวกับอาชีพแพทย์ ภาพธรรมชาติและสัตว์ป่าซึ่งบางส่วนถูกนำไปสร้างสารคดีรณรงค์การอนุรักษ์ สะท้อนว่าผลงานของนักถ่ายหนังสมัครเล่นอาจมีทั้งภาพยนตร์ส่วนตัวและภาพยนตร์เผยแพร่ความรู้

ภาพ:  [หาบข้าว นวดข้าว สีข้าว แต่งงานภาคใต้]

ภาพ: [กรุภาพยนตร์ของหมอบุญส่ง เลขะกุล] 

ภาพยนตร์เหล่านี้แสดงให้เห็นความหลากหลายของหนังบ้านและหนังสมัครเล่น ทั้งชีวิตครอบครัว การเดินทาง เหตุการณ์ทางสังคม การทดลองสร้างสรรค์ และเรื่องราวที่ผู้ถ่ายสนใจ แม้มีวัตถุประสงค์ต่างกัน แต่เมื่อเวลาผ่านไป ภาพที่บันทึกไว้กลับมีคุณค่ามากกว่าความตั้งใจแรกของผู้สร้าง เพราะเก็บรายละเอียดของบ้านเมือง ผู้คน และวิถีชีวิตที่อาจไม่หลงเหลืออยู่ในหลักฐานอื่น การขึ้นทะเบียนเป็นมรดกภาพยนตร์ของชาติจึงยืนยันว่า ความทรงจำส่วนตัวและผลงานจากความสนใจของผู้ถ่ายสามารถกลายเป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์และความทรงจำร่วมของสังคม ซึ่งควรอนุรักษ์ไว้ให้คนรุ่นหลังได้ศึกษาและค้นคว้าต่อไป

_______________________________

โดย ธิติพงษ์ ก่อสกุล

ภาพปก: พระบาทสมเดจพระเจ้าอยู่หัวเสดจฯ เลียบมณฑลฝ่ายเหนือ 2469

ที่มา: จดหมายข่าวหอภาพยนตร์ ฉบับที่ 96 ประจำเดือนพฤศจิกายน - ธันวาคม 2569