โดย: พุทธพงษ์ เจียมรัตตัญญู

ภาพปก: สุรพล โทณะวณิก กับโต๊ะทำงาน จากหนังสือ มองโลกให้เป็น:ที่ระลึกงานพระราชทานเพลิงศพ สุรพล โทณะวณิก (2568)

------------------

สุรพล โทณะวณิก (7 พฤษภาคม 2469* – 19 มิถุนายน 2568) เป็นครูเพลงคนสำคัญและศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง (เพลงไทยสากล-ประพันธ์) ผู้สร้างสรรค์บทเพลงอย่างต่อเนื่องยาวนานหลายร้อยชิ้น และมีผลงานโด่งดังเป็นอมตะจำนวนมาก เช่น “ลาแล้วแก้วตา” “ใครหนอ” “อยากลืมกลับจำ” “ในโลกแห่งความฝัน” “ลมรัก” ฯลฯ 

ในขณะเดียวกัน ด้วยความสามารถที่หลากหลาย สุรพล โทณะวณิก ยังมีบทบาทสำคัญในวงการภาพยนตร์ไทย ไม่เพียงแต่เฉพาะการเป็นนักแต่งเพลงประกอบภาพยนตร์มือหนึ่ง สุรพลยังมีฐานะเป็นทั้งนักแสดง ผู้เขียนเรื่อง เขียนบท และผู้กำกับภาพยนตร์ 

ชีวิตในวงการบันเทิงของ สุรพล โทณะวณิก เริ่มต้นจากโรงละครเวที สถานที่อันเปรียบเสมือนโรงเรียนที่สร้างให้กลายเป็นศิลปิน ในช่วงที่วงการละครเวทีกำลังเฟื่องฟู หลังสงครามโลก ครั้งที่ 2 สิ้นสุดลงในปี 2488 สุรพลได้งานเป็นเด็กประจำโรงละครเวิ้งนาครเขษม ก่อนจะย้ายไปอยู่กับคณะละครเทพศิลป์ในเวลาต่อมา แม้จะมีหน้าที่หลักเป็นการทำฉาก แต่การได้คลุกคลีกับบรรดานักแต่งเพลงและนักเขียน ทำให้เขาได้เก็บเกี่ยววิชาความรู้ด้านการประพันธ์ จนสามารถแอบแต่งเนื้อเพลงสำหรับการแสดงละครโดยไม่เปิดเผยชื่อได้หลายเพลง ก่อนจะกลายเป็นผู้ริเริ่มทำสูจิบัตรละครเวที และเมื่อละครเวทีเสื่อมความนิยมลงในช่วงกลางทศวรรษ 2490 เขายังสามารถหาเลี้ยงชีพด้วยการเขียนเรื่องสั้นและทำหนังสือ รวมทั้งแต่งเพลงอย่างจริงจังและเริ่มมีผลงานบันทึกแผ่นเสียง 

ภาพ: สุรพล โทณะวณิก (กลาง) ขณะกำกับ นัยนา ชีวานันท์ และ สรพงศ์ ชาตรี ในภาพยนตร์เรื่อง ไอ้แกละเพื่อนรัก (2515) 

เมื่อวงการหนังไทยเริ่มกลับมาคึกคักภายหลังซบเซาจากพิษสงคราม ด้วยการถ่ายหนังฟิล์ม 16 มม. พากย์สด สุรพล โทณะวณิก ได้เข้ามามีบทบาทในฐานะนักแต่งเพลงประกอบภาพยนตร์ เริ่มต้นจากปี 2499 เรื่อง ไฟชีวิต, สุดหล้าฟ้าเขียว สุภาพบุรุษเสือผา และ สามรักในปารีส โดยเรื่องหลังได้แต่งเป็นเพลงโฆษณา ซึ่งถือว่าเป็นผู้ริเริ่ม ต่อมาปี 2501 แท้ ประกาศวุฒิสาร ผู้สร้างหนังไทย ได้ให้สุรพลแต่งเพลงโฆษณาเรื่อง เห่าดง จากรายชื่อนักแสดงนำ กลายเป็นเพลงโฆษณาหนังไทยที่โด่งดังเป็นปรากฏการณ์ ทำให้เขาเป็นคนไทยรายแรกของประเทศที่ประสบความสำเร็จจากการแต่งเพลงโฆษณาภาพยนตร์ และได้เป็นผู้แต่งเพลงโฆษณาและเพลงประกอบภาพยนตร์ให้แก่ แท้ ประกาศวุฒิสาร มาโดยตลอด เช่น สี่คิงส์ (2502) เสือเฒ่า (2503) ชายชาตรี (2507) เจ้าหญิง (2512) เมืองแม่หม้าย (2512) ฯลฯ 

คนทำหนังคนสำคัญในยุค 16 มม. อีกคนที่ สุรพล โทณะวณิก ได้แต่งเพลงประกอบให้หลายเรื่องคือ วิจิตร คุณาวุฒิ เจ้าของฉายาเศรษฐีตุ๊กตาทองผู้นี้ ได้แก่เรื่อง รมดี (2501) เดือนร้าว (2508) และ คนเหนือคน (2510) นอกจากนี้ยังมี เพชรตัดเพชร (2509) ภาพยนตร์ 35 มม. เรื่องยิ่งใหญ่ ที่ วิจิตร คุณาวุฒิ ร่วมกำกับ ซึ่งเพลงเอกของเรื่องชื่อเดียวกับภาพยนตร์ ที่สุรพลเป็นผู้แต่ง ได้รับรางวัลพระราชทานแผ่นเสียงทองคำ ครั้งที่ 2 คำร้องเพลงยอดเยี่ยมและทำนองเพลงรองชนะเลิศ ประเภทชาโดว์ 

สุรพล โทณะวณิก ยังได้ร่วมงานกับบริษัท ละโว้ภาพยนตร์ ของพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอนุสรมงคลการ ค่ายหนังที่สร้างผลงานฟิล์ม 35 มม. ชั้นนำของวงการ เขาได้แต่งเพลงประกอบภาพยนตร์ให้แก่ เงิน เงิน เงิน (2508) วิวาห์พาฝัน (2514) และที่สำคัญคือได้รับโอกาสจากละโว้ภาพยนตร์ ให้กำกับภาพยนตร์เป็นครั้งแรกใน ไอ้แกละเพื่อนรัก หนังเพลง 35 มม. ที่ออกฉายในปี 2515 

ภาพ: โปสเตอร์ ไอ้แกละเพื่อนรัก (2515)

เรื่องราวใน ไอ้แกละเพื่อนรัก สุรพลได้แรงบันดาลใจมาจากประสบการณ์ชีวิตในวัยเด็กที่ยากลำบาก มาแต่งเป็นเรื่องราวของ แกละ หนุ่มกำพร้าผู้ยากจน ที่บังเอิญไปช่วยเหลือเด็กน้อยกำพร้าชื่อเดียวกัน จนกลายเป็นเพื่อนต่างวัยที่คอยช่วยเหลือซึ่งกันและกัน นอกจากแต่งเรื่องและกำกับ เขายังรับหน้าที่เขียนบทภาพยนตร์ และแต่งเพลงประกอบร่วมสิบเพลง ภาพยนตร์นำแสดงโดยดาราที่กำลังเป็นดาวรุ่งคู่ขวัญแห่งค่ายละโว้คือ สรพงศ์ ชาตรี และ นัยนา ชีวานันท์ ร่วมด้วย นงลักษณ์ โรจนพรรณ คู่ชีวิตของสุรพลในขณะนั้น และเด็กชาย อวบ สมชาติ ผู้ได้รับการโปรโมตว่าเป็น “มาร์ค เลสเตอร์ เมืองไทย”

ภายหลัง ไอ้แกละเพื่อนรัก สุรพล โทณะวณิก ยังมีผลงานกำกับภาพยนตร์อีก 2 เรื่อง คือ อีหนู 13 สาว 11 บริสุทธิ์ (2516) สร้างโดย นงลักษณ์ โรจนพรรณ และ ผ้าขี้ริ้วหัวเราะ (2521) สร้างโดย เมโทรฟิล์ม ของนายห้างแผ่นเสียง วรชัย ธรรมสังคีติ

ภาพ: สุรพล โทณะวณิก ขณะกำกับนักแสดงใน ไอ้แกละเพื่อนรัก (2515)

อย่างไรก็ตาม แม้จะหันไปจับงานด้านกำกับภาพยนตร์ สุรพลก็ยังคงมีผลงานแต่งเพลงประกอบภาพยนตร์อยู่ไม่ขาด เขาสามารถสร้างสรรค์บทเพลงให้เข้ากับแนวเรื่องและเนื้อหาของภาพยนตร์ ตามความต้องการของคนทำหนัง ไปพร้อม ๆ กับความไพเราะ และคำร้องกับท่วงทำนองอันติดหู จากยุคหนัง 16 มม. มาสู่หนัง 35 มม. ที่เปลี่ยนผ่านในช่วงกลางทศวรรษ 2510 มีผู้กำกับรายสำคัญที่สุรพลได้ร่วมงานอยู่บ่อยครั้ง เช่น ฉลอง ภักดีวิจิตร เรื่อง ระเริงชล (2515) 2 สิงห์ 2 แผ่นดิน (2515) ทอง (2516) สงครามเพลง (2526) หม่อมเจ้าชาตรีเฉลิม ยุคล เรื่อง เขาชื่อกานต์ (2516) เทพธิดาโรงแรม (2517) ความรักครั้งสุดท้าย (2518) เทวดาเดินดิน (2519) และ สักกะ จารุจินดา เรื่อง วิมานสลัม (2514) ขุนศึก (2519) หงส์ทอง (2520) เพื่อนรัก (2520) 

นอกจากนี้ สักกะ จารุจินดา ยังเคยกำกับภาพยนตร์จากผลงานการประพันธ์และเขียนบทโดย สุรพล โทณะวณิก เรื่อง 7 ซุปเปอร์เปี๊ยก (2521) ภาพยนตร์เรื่องนี้เป็นหนังเพลงที่มีเนื้อหาเกี่ยวกับการผจญภัยของเด็ก ๆ ที่แสดงให้เห็นถึงจินตนาการและความสามารถในการเขียนเรื่องของสุรพล ในขณะเดียวกัน สุรพลเองก็มีผลงานการประพันธ์ที่เคยนำไปสร้างภาพยนตร์โดยคนทำหนังรายอื่น ๆ อีก ได้แก่ เพชรตะวัน (2511) สาวขบเผาะ (2515) และ สัตว์สาวผู้น่ารัก (2525) ซึ่งเขาเป็นผู้ให้เค้าโครงเรื่อง 

ไม่เพียงแต่บทบาทเบื้องหลัง สุรพลยังเคยก้าวออกมาเบื้องหน้าด้วยการร่วมแสดงภาพยนตร์ โดยในปี 2501 เขามีผลงานแสดงออกมาถึง 3 เรื่อง คือ ลบลายเสือ, ยอดชาย และ สาวน้อย และในเวลาต่อมา ยังเคยร่วมแสดงประกอบในเรื่อง เขาชื่อกานต์ (2516) และ ยิ้มให้กันดีกว่า (2531)

ทั้งหมดนี้คือส่วนหนึ่งในผลงานของครูเพลงอัจฉริยะที่เคยฝากไว้ให้แก่วงการภาพยนตร์ไทย

*ปีเกิดของ สุรพล โทณะวณิก ในบัตรประชาชนและข้อมูลอย่างเป็นทางการคือปี 2474 แต่เนื่องจากสุรพลเคยให้สัมภาษณ์ว่ามารดาแจ้งเกิดช้าไปราว 5 ปี จึงประมาณปีเกิดที่แท้จริงเป็นปี 2469 

ภาพ: สุรพล โทณะวณิก ขณะแสดงภาพยนตร์เรื่อง เขาชื่อกานต์ (2516) 

ตัวอย่างภาพยนตร์ที่ สุรพล โทณะวณิก แต่งเพลงประกอบ

2499

สุดหล้าฟ้าเขียว

สุภาพบุรุษเสือผา

สามรักในปารีส (เพลงโฆษณา)

ไฟชีวิต 

2500

เปียดื้อ  

ยอดเยาวมาลย์

ดาวประดับใจ

2501

เห่าดง (เพลงโฆษณา)

ม่วยจ๋า

รมดี

โม่งแดง (เพลงโฆษณา)

เลือดทาแผ่นดิน

2502

ดวงใจที่รัก

สี่คิงส์ (เพลงโฆษณา)

คนองปืน

แม่

2503

น้ำตาทมิฬ

เสือเฒ่า

2504

ดรรชนีนาง

พสุธาที่ข้ารัก

อีก้อย

2506

เสือเก่า

หนึ่งในทรวง

เพลิงทรนง

ชโลมเลือด

2507

ชายชาตรี

2508

อินทรีมหากาฬ

เดือนร้าว

เงิน เงิน เงิน

มือเสือ *ภาพยนตร์เยอรมัน แต่งเพลงประกอบฉบับฉายไทย

2509

เพชรตัดเพชร

2510

คนเหนือคน

2511

แมวไทย

2512

เจ้าหญิง

เมืองแม่หม้าย

2513   

โอ้...รัก *ภาพยนตร์อินโดนีเซีย แต่งเพลงประกอบฉบับฉายไทย

2514

แก้วสารพัดนึก

วิวาห์พาฝัน

วิมานสลัม

ค่าของคน

ไม่มีวันที่เราจะพรากจากกัน

ดวง

2515

ระเริงชล

2 สิงห์ 2 แผ่นดิน

สาวขบเผาะ

ไอ้แกละเพื่อนรัก

เจ้าลอย

น้ำผึ้งพระจันทร์

ตามรักตามล่า

2516

ท่าเตียน

อีหนู 11 สาว 13 บริสุทธิ์

พรานเพชฌฆาต

ทอง

2517

เทพธิดาโรงแรม

2518

ความรักครั้งสุดท้าย

ฝ้ายแกมแพร

เผ็ด

2519

สันดานชาย

ขุนศึก

ตามล่า อ.ต.ล. 

ฟ้ามิอาจกั้น

เสาร์ 5

เทวดาเดินดิน

ดับสุริยา

เพื่อนคู่แค้น

เสือกเกิดมาจน

2520

หงส์ทอง

เพื่อนรัก

ถล่มมาเฟีย

2521

คู่รัก

เท่งป๊ะต๊ะติ๊งโหน่ง

2525 

สาวจอมกวน

สัตว์สาวผู้น่ารัก

2526

สงครามเพลง

*รวบรวมรายชื่อโดย เมืองไทย ภัทรถาวงศ์ นักค้นคว้าเพลงประกอบหนังไทย และข้อมูลเพิ่มเติมจากทะเบียนภาพยนตรานุกรมของหอภาพยนตร์