เมื่อครั้งที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 เสด็จพระราชดำเนินประพาสยุโรปเป็นครั้งแรก ในปี 2440 เป็นช่วงเวลาเดียวกับที่ภาพยนตร์เพิ่งถือกำเนิดขึ้นได้เพียงปีเศษ การเสด็จประพาสต่างทวีปยาวนานกว่า 7 เดือนในครั้งนั้น จึงไม่เพียงแต่จะเป็นเหตุการณ์สำคัญในหน้าประวัติศาสตร์ไทย หากยังนับเป็นจุดเริ่มต้นของประวัติศาสตร์ภาพยนตร์ที่เกี่ยวข้องกับคนไทย และประวัติศาสตร์การอนุรักษ์ภาพยนตร์ในเมืองไทยไปพร้อมกัน
เริ่มต้นจากวันที่ 25 พฤษภาคม 2440 ที่กรุงเบิร์น ประเทศสวิตเซอร์แลนด์ ฟรองซัวส์-อองรี ลาว็องชี-คลาร์ก ช่างถ่ายหนังชาวสวิส ผู้เป็นตัวแทนของซีเนมาโตกราฟ ประดิษฐกรรมภาพยนตร์ของพี่น้องลูมิแอร์แห่งฝรั่งเศส ได้ถ่ายภาพยนตร์บันทึกภาพขณะขบวนรถม้าพระที่นั่งของรัชกาลที่ 5 กำลังเสด็จจากสถานีรถไฟไปยังโรงแรมเบิร์นเนอร์ฮอฟที่ประทับ ภาพยนตร์นี้ปรากฏอยู่ในบัญชีซีเนมาโตกราฟของบริษัทลูมิแอร์ หมายเลข 786 ชื่อ Berne : Arrivée du roi de Siam หรือ พระเจ้ากรุงสยามเสด็จฯ ถึงกรุงเบิร์น นับเป็นภาพยนตร์ม้วนแรกสุดที่ถ่ายเกี่ยวกับคนไทย
ต่อมา วันที่ 13 กรกฎาคม 2440 เออร์เนสต์ ฟลอร์แมน ช่างถ่ายหนังคนแรกของสวีเดน ได้ถ่ายหนังการรับเสด็จรัชกาลที่ 5 ณ ท่าเรือลอการ์ด หน้าพระราชวังหลวง กรุงสตอล์กโฮม ประเทศสวีเดน เมื่อวันที่ 13 กรกฎาคม 2440 ซึ่งพระองค์ได้มีพระราชหัตถเลขาถึงเหตุการณ์ดังกล่าวว่า “...มาถึงท่าโดดขึ้นมารับที่ท่าอีกครั้ง 1 มีหนังฝรั่งมันถ่ายรูปไว้ดีมาก…”
ในช่วงที่กำลังรณรงค์ให้เกิดการก่อตั้งหน่วยงานอนุรักษ์ภาพยนตร์ในประเทศไทย โดม สุขวงศ์ หนึ่งในคณะทำงานรณรงค์ฯ ได้ค้นพบข้อมูลของภาพยนตร์ดังกล่าว และดำเนินการประสานงานกับต่างประเทศ จนทำให้เกิดการมอบฟิล์มภาพยนตร์ทั้งสองม้วนให้แก่ประเทศไทยในช่วงต้นปี 2527 เป็นแรงขับเคลื่อนสำคัญให้สังคมไทยตระหนักถึงความจำเป็นของการอนุรักษ์ภาพยนตร์อย่างจริงจัง และสามารถจัดตั้งหอภาพยนตร์แห่งชาติได้สำเร็จอย่างเป็นทางการในวันที่ 7 กันยายนปีนั้น
อย่างไรก็ตาม แม้เวลาจะผ่านมานานกว่าศตวรรษ เหตุการณ์ประวัติศาสตร์นี้ยังคงมีสิ่งใหม่ ๆ ให้เสาะหาและค้นพบ โดยในปี 2568 หอภาพยนตร์ได้พบว่าครอบครัวของ ฟรองซัวส์-อองรี ลาว็องชี-คลาร์ก ได้เก็บรักษาหีบถมทองขนาดเล็กที่รัชกาลที่ 5 พระราชทานแก่ ลาว็องชี-คลาร์ก หลังจากที่เขาฉายภาพยนตร์ พระเจ้ากรุงสยามเสด็จฯ ถึงกรุงเบิร์น ให้ทอดพระเนตร เมื่อวันที่ 30 พฤษภาคม 2440 และผู้ดูแลหีบใบนี้ได้ตัดสินใจมอบให้หอภาพยนตร์อนุรักษ์ไว้ เมื่อต้นปี 2569 ผ่านการประสานงานจาก ฮันส์มาร์ติน ซีเกอริสต์ นักประวัติศาสตร์ภาพยนตร์ผู้ค้นคว้าเรื่องลาว็องชี-คลาร์ก
นอกจากนี้ ในภาพยนตร์สารคดีปี 2565 เรื่อง Lichtspieler - Wie Lavanchy-Clarke die Schweiz ins Kino holte ที่ฮันส์มาร์ตินกำกับ ยังได้กล่าวถึงในภาพยนตร์ของ ลาว็องชี-คลาร์ก อีกประมาณ 40 เรื่อง ที่ไม่เคยเป็นที่รู้จักมาก่อน ซึ่งรวมถึงภาพยนตร์บันทึกภาพเหตุการณ์รัชกาลที่ 5 เสด็จถึงกรุงเบิร์น ที่พบเพิ่มอีก 2 ม้วน
วันเสาร์ที่ 30 พฤษภาคม 2569 เนื่องในวาระครบรอบเหตุการณ์ที่ ลาว็องชี-คลาร์ก ฉายภาพยนตร์ พระเจ้ากรุงสยามเสด็จฯ ถึงกรุงเบิร์น ให้รัชกาลที่ 5 ได้ทอดพระเนตร และเป็นวันที่พระองค์พระราชทานหีบถมทองแก่เขา ซึ่งปัจจุบันได้กลับคืนสู่ประเทศไทย หอภาพยนตร์จึงได้จัดกิจกรรมภาพยนตร์สนทนา “เมื่อฝรั่งถ่ายหนังรัชกาลที่ 5 เรื่องเล่าที่ยังไม่จบ?” โดยจะจัดฉายหนังการเสด็จประพาสยุโรปทั้ง 2 เรื่อง และสารคดี Lichtspieler - Wie Lavanchy-Clarke die Schweiz ins Kino holte พร้อมทั้งเชิญผู้กำกับ Hansmartin Siegrist และโปรดิวเซอร์ Andreas Weber มาร่วมสนทนาทางออนไลน์
เริ่มฉายภาพยนตร์ตั้งแต่เวลา 13.00 น. เป็นต้นไป ณ โรงภาพยนตร์ศาลาศีนิมา หอภาพยนตร์ (องค์การมหาชน) ไม่เสียค่าใช้จ่ายในการเข้าชม
กำหนดการ
13.00 น. ชมภาพยนตร์บันทึกเหตุการณ์รัชกาลที่ 5 เสด็จประพาสกรุงเบิร์น สวิตเซอร์แลนด์ และกรุงสตอกโฮล์ม ประเทศสวีเดน ปี 2440
13.30 น. ชมภาพยนตร์สารคดี Lichtspieler - Wie Lavanchy-Clarke die Schweiz ins Kino holte ผู้เล่นแสง-วิธีที่ ลาว็องชี คลาร์ก นำพาสวิตเซอร์แลนด์สู่โลกภาพยนตร์ (2565/102 นาที) และสนทนาออนไลน์กับผู้กำกับ Hansmartin Siegrist และโปรดิวเซอร์ Andreas Weber
16.30 น. ชมตู้จัดแสดงหีบพระราชทานและสิ่งเกี่ยวเนื่องกับภาพยนตร์การเสด็จประพาสยุโรป ปี 2440 ที่นิทรรศการ Grand Café & Salon Indien เมืองมายา
