การเลิกงานของแรงงานเป็นหนึ่งในภาพสัญลักษณ์ของการเริ่มต้นประวัติศาสตร์ภาพยนตร์โลก เมื่อพี่น้องลูมิแอร์แห่งฝรั่งเศสใช้ประดิษฐกรรมซีเนมาโตกราฟบันทึกภาพคนงานกำลังเดินออกจากโรงงาน และนำไปฉายเมื่อวันที่ 28 ธันวาคม 2438 ซึ่งต่อมาได้รับการยกย่องว่าเป็น “วันกำเนิดภาพยนตร์โลก” เวลาผ่านไปนับศตวรรษ ภาพแรงงานยังคงเคลื่อนไหวอยู่ในภาพยนตร์อย่างไม่สิ้นสุด ไม่เพียงแต่แรงกายที่ขับเคลื่อนระบบ หากแต่ยังฉายให้เห็นการต่อสู้เพื่อสิทธิ ความใฝ่ฝัน และวิญญาณที่ยังคงเวียนวนอยู่ในโลกอุตสาหกรรม
หนังแรงงานไทยที่ทรงพลังและโดดเด่นที่สุดคือ การต่อสู้ของกรรมกรหญิงโรงงานฮาร่า (2518) สารคดีจากกล้องซูเปอร์ 8 โดยกลุ่มอาจารย์มหาวิทยาลัยผู้ไม่เคยมีประสบการณ์ทำหนัง แต่กลับกลายเป็นประจักษ์พยานการเคลื่อนไหวครั้งสำคัญของขบวนการแรงงานไทยในช่วงประชาธิปไตยเบ่งบานระหว่างวันที่ 14 ตุลาคม 2516 ถึง 6 ตุลาคม 2519 หลายปีต่อมา ภาพของสาวโรงงานผู้มีชีวิตพาดผ่านเหตุการณ์เดือนตุลา และเปี่ยมไปด้วยความฝันอันแสนงามปรากฏขึ้นอีกครั้งใน October Sonata (2552) ที่เชื่อมโยงชีวิตแรงงานเข้ากับบรรยากาศทางการเมืองและการเปลี่ยนแปลงทางความคิดในช่วงเวลานั้น
ผู้หญิงกับโรงงานยังถูกกล่าวถึงอย่างมีนัยสำคัญใน เทพธิดาโรงงาน (2525) หนังวิพากษ์สวัสดิภาพแรงงานและการทอดทิ้งลูกจ้างในโรงงานทอผ้าที่กรุงเทพฯ ข้ามไปอีกฟากยังพื้นที่ชนบท ลูกเจ้าพระยา (2520) ผลงานที่คละคลุ้งด้วยควันปืนและรสชาติแบบหนังไทยยุคก่อน ได้แสดงภาพความขัดแย้งอันดุเดือดระหว่างเจ้าของเหมืองหน้าเลือดกับคนงานชาวบ้านที่ถูกกดขี่
ในบริบทร่วมสมัย วิมานมะพร้าว (2534) ใช้ความเป็นหนังรัก-ตลกตั้งคำถามถึงตำแหน่งแห่งที่ของเพศสภาพในโรงงาน และนำ “ผี” ผู้เป็นนายทุนออกมาสะสางปัญหา จากโรงงานสู่ปลายทางของสายพานการผลิต รักนะ 24 ชั่วโมง (2550) พาเราไปยังร้านสะดวกซื้อ พื้นที่แรงงานเมืองที่เต็มไปด้วยการงานอันจำเจซ้ำซาก สวนทางกับความหลากหลายของตัวตนและผู้คน ต่อเนื่องมาถึง ผีใช้ได้ค่ะ (2568) ผลงานที่ราวกับนำองค์ประกอบดังกล่าวข้างต้น ทั้งโรงงาน การนัดหยุดงาน (Strike) การเมือง เรื่องเพศ และเรื่องผี มาปะทะสังสรรค์เพื่อตั้งคำถามเสียดสีสังคมอย่างแหลมคม
ก้าวออกไปในระดับสากล หนังแรงงานคลาสสิก On the Waterfront (2497) ได้กล่าวถึงกรรมกรที่ต้องเผชิญกับอิทธิพลมืดของสหภาพ ในขณะที่งานแนวคอเมดีเรื่อง Gung Ho (2529) สะท้อนภาพความแตกต่างทางวัฒนธรรมในระบบอุตสาหกรรมสมัยใหม่ นอกจากนั้นชีวิตผู้คนจากชนชั้นแรงงานซึ่งฝันอยากก้าวออกไปสู่เส้นทางอื่นที่ใจรักยังถูกเผยให้เห็นใน Flashdance (2526) และ Billy Elliot (2543)
นอกจากนี้ยังมีหนังจากโปรแกรมภาพยนตร์โลก Nationality: Immigrant” (2518) ผลงานที่ผสมผสานระหว่างเรื่องแต่งและสารคดีเพื่อบอกเล่าเรื่องราวการต่อสู้ของแรงงานผู้อพยพในฝรั่งเศส ทั้งหมดนี้คือภาพยนตร์ในโปรแกรมหลักประจำเดือนพฤษภาคม “Blue Collar: แรงงาน วิญญาณ ความฝัน” เนื่องในวาระวันแรงงาน ที่จะพาผู้ชมไปทบทวนเส้นทางอันทอดยาว นับจากวันที่คนงานเดินออกจากโรงงานลูมิแอร์ สู่การต่อสู้ของกรรมกรฮาร่า และความเคลื่อนไหวอันไม่เคยหยุดนิ่งบนสายพานแห่งหนังแรงงานโลก
